Το υπαρξιακό αδιέξοδο ως δομικό στοιχείο της ψυχικής ζωής

Το υπαρξιακό αδιέξοδο συχνά βιώνεται ως παθολογική παύση της ζωής, ως σημείο όπου η κίνηση σταματά και το νόημα αποσύρεται. Ωστόσο, από ψυχοδυναμική σκοπιά, το αδιέξοδο δεν αποτελεί εξαίρεση από την πορεία της ύπαρξης, αλλά εγγράφεται στη δομή της ίδιας της υποκειμενικότητας. Δεν είναι απλώς κάτι που «μας συμβαίνει», αλλά κάτι που, σε έναν βαθμό, προκύπτει αναγκαστικά από τον τρόπο με τον οποίο συγκροτούμε τον εαυτό μας μέσα από επιλογές, απωθήσεις και ταυτίσεις.

Κάθε υπαρξιακή επιλογή οργανώνει μια συγκεκριμένη αφήγηση για το ποιοι είμαστε, αλλά ταυτόχρονα αποκλείει άλλες πιθανές εκδοχές του εαυτού. Αυτές οι μη πραγματοποιημένες δυνατότητες δεν εξαφανίζονται· παραμένουν ενεργές στο ασυνείδητο ως φαντασιώσεις, επιθυμίες ή απωθημένα σενάρια ζωής. Έτσι, ακόμη και όταν το υποκείμενο φαίνεται να έχει επιτύχει κοινωνικά ή προσωπικά, μπορεί να βιώνει μια αδιόρατη αίσθηση κενού, σαν κάτι ουσιώδες να έχει χαθεί χωρίς να μπορεί να κατονομαστεί.

Σε αυτό το πλαίσιο, το αδιέξοδο δεν αποτελεί απαραίτητα αποτέλεσμα λανθασμένων χειρισμών, αλλά ψυχική έκφραση του κόστους της ίδιας της ταυτότητας. Για να γίνει κανείς κάτι, χρειάζεται να παραιτηθεί από το να είναι πολλά
άλλα. Η ψυχική οικονομία της επιλογής συνεπάγεται πένθος, όχι πάντα συνειδητό, για τις ζωές που δεν θα βιωθούν. Όταν αυτό το πένθος δεν μπορεί να συμβολοποιηθεί, τότε συχνά επιστρέφει ως αίσθηση στασιμότητας, ματαίωσης ή υπαρξιακής κόπωσης.

Από τη σκοπιά της επιθυμίας, το αδιέξοδο συνδέεται με τη δομική της ανικανοποίητη φύση. Η επιθυμία δεν ταυτίζεται με συγκεκριμένα αντικείμενα, αλλά οργανώνεται γύρω από μια θεμελιώδη έλλειψη. Όποια μορφή κι αν πάρει η ζωή του υποκειμένου, δεν μπορεί ποτέ να καλύψει πλήρως αυτό το κενό. Έτσι, ακόμη και οι πιο συνειδητές και «σωστές» επιλογές δεν οδηγούν σε πλήρη αίσθηση πληρότητας, αλλά αφήνουν πάντα ένα υπόλοιπο ανεκπλήρωτου που μπορεί να βιώνεται ως αδιέξοδο.

Ταυτόχρονα, το αδιέξοδο λειτουργεί συχνά ως τόπος επανάληψης. Το υποκείμενο, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, μπορεί να αναπαράγει σχέσεις, επαγγελματικές τροχιές ή τρόπους ζωής που επαναφέρουν παλαιότερες συγκρούσεις και ματαιώσεις. Όχι επειδή επιδιώκει τον πόνο, αλλά επειδή η επανάληψη προσφέρει μια ψευδαίσθηση ελέγχου πάνω σε κάτι που αρχικά βιώθηκε ως παθητική εμπειρία.
Το αδιέξοδο γίνεται έτσι γνώριμο έδαφος, μια παράδοξη μορφή σταθερότητας.

Υπό αυτή την έννοια, το υπαρξιακό αδιέξοδο δεν είναι ούτε καθαρή νομοτέλεια ούτε απλό αποτέλεσμα κακών επιλογών. Είναι το σημείο όπου συναντιούνται η ιστορία του υποκειμένου, η δομή της επιθυμίας και τα όρια της πραγματικότητας. Δεν σηματοδοτεί απαραίτητα αποτυχία ζωής, αλλά την αναπόφευκτη σύγκρουση ανάμεσα σε αυτό που μπορεί να βιωθεί και σε αυτό που παραμένει ως ανεκπλήρωτη δυνατότητα.

Ίσως, τελικά, η ψυχαναλυτική εργασία δεν αποσκοπεί στην εξάλειψη των αδιεξόδων, αλλά στη δυνατότητα να αποκτήσουν νόημα. Να μετατραπούν από αίσθηση ακινησίας σε τόπο κατανόησης: όχι μόνο του τι δεν μπορεί να γίνει, αλλά και του τι έχει ήδη επιλεγεί, με όλο το κόστος και την αλήθεια που αυτή η επιλογή συνεπάγεται.