Οι Καλικάντζαροι του Ενορμητικού Εαυτού

Η καθημερινότητα, όταν παγιώνεται σε άκαμπτη ρουτίνα, λειτουργεί συχνά ως μια ήσυχη αλλά επίμονη μορφή παραμέλησης. Όχι απαραίτητα παραμέλησης εξωτερικών υποχρεώσεων, αλλά παραμέλησης ζωτικών ψυχικών αναγκών: της ανάγκης για παιχνίδι, αυθορμητισμό, σωματική και συναισθηματική όρεξη, για εκείνη τη ζωντανή κίνηση του Εγώ που δεν υπηρετεί άμεσα κάποιο «πρέπει». Στο ψυχαναλυτικό πεδίο, αυτή η παραμέληση δεν εμφανίζεται με θορυβώδη τρόπο· αντιθέτως, ενδύεται τον μανδύα της σοβαρότητας, της λειτουργικότητας, της ωριμότητας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι πιο ανέμελοι, πιο λαμπεροί και πιο ορεξάτοι εαυτοί μας τείνουν να λησμονιούνται. Δεν χάνονται πλήρως, αλλά αποσύρονται.
Παραμένουν σε ένα ενδιάμεσο ψυχικό υπόγειο, λιγότερο προσβάσιμο στο συνειδητό, αλλά φορτισμένο ενορμητικά. Αυτοί οι εαυτοί - φορείς ζωτικότητας, επιθυμίας και σκανταλιάς - μπορούν να παραλληλιστούν με τους καλικάντζαρους της λαϊκής μας παράδοσης.

Οι καλικάντζαροι εμφανίζονται συλλογικά, ποτέ μόνοι. Δεν υπάρχουν ως απομονωμένες μονάδες αλλά ως ομάδα, ως δεσμός. Αντίστοιχα, το ενορμητικό κομμάτι του ψυχισμού μας δεν ανθεί στην απομόνωση. Ζητά σύνδεση, μοίρασμα,
παιχνίδι με τον Άλλο. Η ζωτικότητα δεν είναι ατομικό κατόρθωμα αλλά διαπροσωπική εμπειρία. Όπως οι καλικάντζαροι συναντιούνται τη νύχτα για σκανταλιές και γλέντι, έτσι και οι ζωτικοί εαυτοί μας ενεργοποιούνται σε χώρους όπου επιτρέπεται η χαλαρότητα, η ατέλεια, το γέλιο.

Η όρεξη για σκανταλιά, που χαρακτηρίζει τους καλικάντζαρους, δεν είναι απλή καταστροφή. Είναι μια πράξη υπονόμευσης της υπερβολικής σοβαρότητας. Ψυχαναλυτικά, θα μπορούσε να ιδωθεί ως μια αντίσταση του Ενορμητικού Εγώ
απέναντι σε ένα αυστηρό, υπερεγώτικο καθεστώς ρουτίνας και καθωσπρεπισμού. Οι σκανταλιές δεν αποσκοπούν στο χάος, αλλά στη ρωγμή: στο άνοιγμα ενός χώρου όπου η ζωή μπορεί να αναπνεύσει ξανά.

Το δέντρο που οι καλικάντζαροι προσπαθούν αδιάκοπα να κόψουν αποκτά εδώ κεντρική συμβολική σημασία. Δεν είναι απλώς το κοσμικό δέντρο της παράδοσης, αλλά το δέντρο της ρουτίνας, της σοβαροφάνειας, της ψυχικής ακαμψίας. Είναι το δέντρο που στηρίζει μια τάξη πραγμάτων όπου η λειτουργικότητα υπερισχύει της ζωτικότητας. Κάθε χτύπημα στο δέντρο είναι μια απόπειρα αποσύνδεσης από αυτό το άκαμπτο σύστημα — μια ασυνείδητη προσπάθεια επαναφοράς της επιθυμίας.

Ωστόσο, όπως και στον μύθο, το δέντρο δεν πέφτει ποτέ ολοκληρωτικά. Κάθε καινούριος χρόνος το βρίσκει ξανά ακέραιο. Αυτό παραπέμπει στη διαρκή επαναφορά της ρουτίνας, αλλά και στην αδυναμία μιας πλήρους επιστροφής σε έναν πρωτογενή, ανεμπόδιστο ενορμητικό εαυτό. Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι η ολοκληρωτική καταστροφή της δομής, αλλά η διαρκής διαπραγμάτευση μαζί της.

Σε αυτό το ενδιάμεσο, οι καλικάντζαροι του ψυχισμού μας μας υπενθυμίζουν κάτι ουσιώδες: ότι η ψυχική υγεία δεν έγκειται μόνο στη σταθερότητα και τη συνοχή, αλλά και στην ικανότητα να αντέχουμε - και να φιλοξενούμε - τη σκανταλιά, την υπέρβαση, το παιχνίδι. Εκεί όπου το Εγώ επιτρέπει στους πιο ζωντανούς του εαυτούς να εμφανιστούν, έστω και για λίγο, η ζωή αποκτά μια σημαντική, έστω και στιγμιαία, πληρότητα.