Το Μήλο της Αυτονομίας: Από την Ετερονομία στη Γνώση

Η αφήγηση του προπατορικού αμαρτήματος μπορεί να διαβαστεί ψυχαναλυτικά όχι ως ηθική πτώση, αλλά ως αναπόφευκτο πέρασμα. Το δάγκωμα του μήλου δεν είναι απλώς παραβίαση, αλλά η στιγμή που το υποκείμενο στρέφεται προς τη γνώση, ακόμη κι αν αυτή συνεπάγεται απώλεια αθωότητας. Στην αφήγηση της Γένεση, η έξωση από τον Παράδεισο δεν τιμωρεί μόνο, εγκαινιάζει την ιστορία. Είναι η αρχή της ανθρώπινης αυτοσυνειδησίας.

Σε ψυχαναλυτικούς όρους, η πράξη αυτή μοιάζει με το πρώτο βήμα αποχωρισμού από τη συγχωνευτική κατάσταση με τον Άλλο. Το παιδί, στην αρχή της ζωής του, βιώνει μια μορφή «παραδείσου»: την ετερονομία της απόλυτης εξάρτησης. Η απαγόρευση, ο νόμος, εισάγει το όριο. Και το όριο γεννά την επιθυμία. Το «όχι» γίνεται η συνθήκη για το «θέλω». Χωρίς απαγόρευση, δεν υπάρχει γνώση. Χωρίς απώλεια, δεν υπάρχει υποκείμενο.

Το «δεύτερο προπατορικό αμάρτημα», η στιγμή που κάποιος νιώθει πως ξεπερνά σε γνώση και πνευματικό ανάστημα τους γονείς του, είναι ένα εξίσου καθοριστικό πέρασμα. Πρόκειται για μια εσωτερική ρήξη με την πατρική και μητρική αυθεντία. Δεν είναι πράξη ύβρεως, είναι πράξη ενηλικίωσης. Η γονεϊκή φιγούρα, που κάποτε κατείχε τη θέση του παντογνώστη, αποκαθηλώνεται. Το παιδί παύει να δανείζεται νόημα και αρχίζει να το παράγει.

Αυτό το πέρασμα από την ετερονομία στην αυτονομία δεν είναι αναίμακτο.
Συχνά συνοδεύεται από ενοχή, σαν να «προδίδεις» εκείνους που σε διαμόρφωσαν. Η ενοχή αυτή θυμίζει το αρχικό αμάρτημα: η γνώση έχει τίμημα. Όμως χωρίς αυτή τη συμβολική πατροκτονία, δεν μπορεί να συγκροτηθεί ώριμη ταυτότητα. Ο ενήλικος δεν αρνείται τους γονείς. Τους εσωτερικεύει με νέο τρόπο, επιλέγοντας τι κρατά και τι μετασχηματίζει.

Η εξέλιξη, λοιπόν, δεν είναι γραμμική πρόοδος αλλά διαδοχικές «πτώσεις».
Κάθε φορά που το υποκείμενο αποκτά νέα γνώση, αποχωρίζεται έναν μικρό παράδεισο βεβαιότητας. Κάθε αυτονομία περνά από μια εμπειρία απώλειας. Ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο νόημα του μύθου: ότι η επιθυμία για γνώση δεν είναι ατύχημα της ανθρώπινης φύσης, αλλά ο ίδιος ο μηχανισμός της εξέλιξής της.

Το μήλο δεν είναι μόνο απαγορευμένος καρπός. Είναι το σύμβολο της αναγκαιότητας να υπερβούμε εκείνους που μας γέννησαν, όχι για να τους ακυρώσουμε, αλλά για να μπορέσουμε, κάποτε, να τους συναντήσουμε ως ίσοι.